YAPIMCININ ÖNCELİKLİ AMAÇLARI NELER OLMALIDIR?

Amaç, kelimesi için 'Türk Dil Kurumu' sözlüğüne bakıldığında, birkaç tane madde çıkıyor.Şöyle ki:

1.isim,Ulaşmak istenilen sonuç, maksat "Evet ama öteki kızı bu iş için kaçırdılarsa amaçlarına ulaştılar." -A. Ümit

2.Gaye "Her milletten, her tabakadan, huyları, dinleri, dilleri farklı fakat amaçları aynı olan insanların bulunduğu bir yerdi burası." -İ. O. Anar

3.Hedef "Amaç, şüphe götürmeyecek ilk kesin bilgiye varmaktı." -İ. O. Anar

4.Bir kimseye veya bir kurula verilen özel amaçlı görev, misyon

Bu anlamlar taşımakla birliklte, sinema sektöründe bu başlık altında 3.madde geçen 'hedef' anlamını tamamlayıcı bir öge olarak dikkate almak durumundayız.

Zira, 'hedef' kelimesi ile ilgili kafa karışıklığına da bir son vermek için, 'hedef'i amaçların bir bütünü olarak, somut hali olarak düşünebilirsiniz.

Buradan yola çıkarak, 'hedef belirlerken' 'amaç'larımızın net ve açık olması, 'hedef'inde gerçekçi olmasını sağlar.

Bu bağlamda bir 'yapımcı'nın öncelikli amaçları şu şekilde olmalıdır:

-Projeyi Projelendirme yapmadan projeyi onaylamamak

Bir yapımcının en önemli amacı, projeyi 'doğru anlamak'tır.

Projeyi doğru anlayabilmesi için 'proje projelendirme' çalışması yapmalıdır.

-Hem yönetmen-hem senaryo yazarının isteklerini doğru anlayabilmek

Bir yapımcının en önemli amaçlarından bir tanesi 'yönetmen-yazar'ı doğru anlayabilmektir. Yani aralarında bir 'amaç birliği' olmalıdır. Bu 'hedef' belirlerken çok önemlidir.

-Eyleme geçme durumunu ertelememek
Bir yapımcının,bir filmi yapım aşamasında, eyleme geçme planını ertelememelidir..Çünkü eyleme geçmeden, doğru yolda olup olmadığını anlayamaz.


-Filmin gerekliliklerini ve önceliklerini anlayabilmek
Bir projenin önceliklerini doğru algılamak çok önemlidir. Örneğin, bir yapımcının hazırlığa geçmesi için 'senaryo'nun son halini beklemesi zaman kaybıdır. Yapımcı, 'proje projelendirme' aşamasında bütçe ve finans planını hazırlamış olarak, çalışmalarını yürütebilir. Bu bağlamda, 'senaryo' yaratıcıların işidir. Yapımcı bu konuda eğer gerek görürse 'senaryo doktoru'na başvurabilir. Eğer, sinopsis, tretman ve konsept konusunda kararını verdiyse, 'senaryo beklemek' önceliğinden çıkmalıdır.
Projenin gerekliliklerini ve önceliklerini doğru belirleyebilmelidir.


-Bir sonraki filmi yapabilecek ekonomik yapı, ilişkiler kurabilmek
Yapımcı işine 'bir defalık' ya da 'günü kurtarma' mantığında bakmamalıdır. Bir 'yapımcı'nın başarısı, işinin sürekliliği ile doğrudan orantılıdır.

Bu amaçlar, aslında ilkesel durumlardır. Amaçların yukarıda saydığımız altbaşlıklarında 'çalışma politikası', 'fiyat politikası' gibi konular 'yapımcı' için çok önemlidir.

Özellikle, eyleme geçerken ve işi üretirken daha önce kurmuş olduğu ilişkiler ve fiyat politikası, işin devamlılığı açısından çok önemlidir.

Yapımcı, amaçlarını belirlerken, temsil ettiği şirketin kurumsal kültürünü, çalışacağı yaratıcıların çalışma sistemleri ile eşgüdümlü olup olmadığını kontrol etmeli, farklı bakış açıları varsa, bunu işin başında çözümlemelidir.

Bir 'yapımcı'nın en önemli amacı, daha önce yapmış olduğu çalışmaların çizgisinin altına düşmemek, bir sonraki işinde aynı kalite ve iş politikasıyla iş yapabilmektir.

KENDİMİZE SORACAĞIMIZ GÜZEL SORULAR

Merhaba Sevgili Dostlar,

Hepinize çok güzel bir hafta dilerim... Bugün haftaya 'kendimiz doüğru değerlendirebilmek' için önereceğim bir metadla başlamak istiyorum... Yazının başlığı 'kendimize soracağımız güzel sorular' , çünkü bu soruları çok cesaretle sormamız gerekiyor, dolayısıyla 'güzel' soru bulmalıyız ve kaçamak cevap vermemeliyiz...

KENDİMİZE SORACAĞIMIZ GÜZEL SORULAR:

Bir proje sahibinin, kendisini değerlendirebilmek için kendine soracağı bazı sorular olabilir. Ben, kişisel olarak, kendimi devamlı sorgulayan biri olduğumdan, bu çalışmanın çok fazla faydasını gördüm. Bu çalışmanın en önemli ilkesi 'kendinize karşı dürüst olmanız'dır. Aksi takdirde, yol alabilmeniz imkansızlaşır. Hatta kendinize karşı ne kadar 'sert' ve 'eleştirel' yaklaşırsanız, daha fazla yol alacağınızı söyleyebilirim. Unutmayın ki, mesele önce kendiniz ikna etmektir. Yani kendi kendinizin en 'zor' müşterisi olun ki, size gelebilecek her yeni fikir, sizin için geçmişte kalmış olsun... Yani 'kendiniz' o konuyu çoktan düşünmüş olun...

Bana gelen başvurularda genellikle elde bir adet 'senaryo' var... Bu senaryo ile ilgili beklentiler öyle bir şekilde dile getiriliyor ki, aslında şunu anlıyorum: Senaryo yazılmış, hayallere dalınmış ve bir daha hiç okunmamış.

Kısa bir süre önce kaybettiğimiz usta Theo Angelopoulos ile tanıştığımda, yani geçtiğimiz yıl Mart ayında senaryonunun 81.yazımıydı...Çekime girdiğinde 101.yazımdaydı... Peki neydi nedeni,hep daha iyiyi aramak... Bunun için hep bir öncekini geride bırakmak...

Bunu yapabilmek çok kolay gözükmese de, iş dünyasında benimde çok faydalandığım bir metodu sizlerle paylaşmak istiyorum. Kendimize soracağımız birkaç soru, birkaç adım ileri gidebilmemizi hemen sağlıyor. Şöyle ki:

• Bugün sinema projem ile ilgili yaptığım işler arasında en iyi şey neydi?
• Bu hafta, geçen haftaya göre neredeyim?
• Geçen hafta proje üzerinde aldığım bu kararı, bugün de onaylıyor muyum?
• Projemde son 1 aydır en beğendiğim şey nedir?
• Yapımcı olarak, yeni işimde ne farklar yaratacağım?
• Zor gözüken konuları, en iyi şekilde nasıl çözerim?

Bu tip soruların listesini kendinize hazırlayın. Her proje için yeni bir liste hazırlayın... Ve o listeyi her hafta kontrol edin... Projenizdeki 'iyi' gelişmelere de, 'sorunlu' gelişmelere de aynı mesafeden yaklaşın... Çünkü 'sorunlu' meseleyi de düzeltecek olan sizsiniz...

Sorunlarla başa çıkabilmenin tek formülünün, bilgi ve kişisel gelişim olduğunu söyleyebilirim. Bu nedenle bilgi alamaya ve kendinizi geliştirmeye özen gösterin.

Şimdi, şu anda 'ama', 'şu lazım', 'bu lazım' gibi ara kelimelerle ertelediğiniz projelerinizi raftan çıkarın ve projenizle ilgili kendinize soracağınız 'sorular listesi' hazırlayın... Sakın, 'bu projeden bir sonuç alınmaz, yeni projeye geçeyim' demeyin... Unutmayın ki, 'o' hemen gözünüzden düşürdüğünüz projeyi de siz yaratmıştınız... Önce hakkıyla değerlendirin, gerekiyorsa gündeminizden çıkarın... Ama bunun kararını 'kendiniz' verin...

YAPIMCI VE SÜREÇ YÖNETİMİ

Bir filmin yapımı sırasında süreci yönetmenin önemini 2 gün önceki yazımda belirtmiştim.

Süreç yönetimi yaklaşımında, sürecin yöneticisi yani 'yapımcı' önemli bir rol oynar. Endüstrisi gelişmiş ülkelerde 'süreç yönetimi', 'yapımcı' ve 'yardımcı yapımcı'lar tarafında yürütülebilir. Bunların bir kuralı yoktur. Şirketin hacmine, işin yapısına ve organizasyon modeline göre değişiklikler gösterebilir. Ancak 'süreç yönetimi' bilmeyen bir yapımcı, ekibine doğru organize edemez ve yönlendiremez.

'Süreç sahibi yapımcı'nın en önemli sorumluluğu, sürecin planını tüm ekibi ile açık ve net ifadelerle paylaşmalı, yine süreç sonumdaki beklentilerini açık ve net bir şekilde belirtmelidir.

'Yapımcı'nın süreç içerisinde takip etmesi gereken konular şu şekildedir:

-Süreci düzenli aralıklarla izlemek,

-Hedeflerden sapma olduğunda bunların nedenlerini araştırmak,

-Süreç içerisinde çıkan sorunlara için 'yeni plan' oluşturmak.

Bir Film yapımı süreci sırasında sürecin hedefe uygun gidip gitmediğini kontro edebilmek için bazı göstergelere ihtiyaç vardır.

Dolayısıyla, en önemli göstergelerden biri 'maliyet' göstergesidir. Çünkü, öngördüğünüz maliyeti arttıran ya da düşüren unsurları burada görebilmek çok önemlidir. Dolayısıyla, hedefe uygun ilerleyip ilerleyemediğinizi en hızla buradan görebilirsiniz.

'Proje projelendirme' sürecinde formatını kolaylıkla kendinizin oluşturabileceği bir 'maliyet formu', uzun vadede 'bütçe'niz için çok büyük önem taşıyacaktır.

Yine 'proje projelendirme' sürecinde oluşturacağınız 'işlem süresi formu', 'maliyet formu'nun yanında size ekibiniz ile ilgili önemli işaretler verecektir.

'Yönetmen talep formu' ise bir yapımcının en önemli belgelerinden biridir. Bu formu yine kendiniz oluşturacak ve 'yönetmen'in isteklerini açık ve net bir şekilde belirtmelisiniz. Bu çalışma ile de, 'yönetmenin istekleri' ile ne kadar eşgüdümlü gittiğinizi kontrol edebilirsiniz. Yani 'maliyet' ve 'işlem süresi' , 'yönetmenin istekleri' ile paralel yürüyor mu? Süreç, başta planlandığı gibi bir işgücü ve maliyet dahilinde mi ilerliyor? Bu yöntemle çok rahatlıkla kontrol edebilirsiniz. Sorunlu giden noktayı daha hızla bulabilirsiniz. Elbette senaryo-maliyet-bütçe mantığını çok kolaylıkla yakalayabilirsiniz.

Bir film yapımında 'Proje projelendirme' aşamasında yapılacak olan 'süreç yönetim planı', uzun vadede büyük kazançlar sağlayacaktır. Herşeyden önemlisi yapmayı istediğiniz filmle ilgili risklerinizi 'minumum'a indirecektir.

1 GÜNLÜK PROJE PROJELENDİRME SEMİNERİ-1.Bölüm

PROJE PROJELENDİRME SEMİNERİ-1

Tarih : 17.ŞUBAT.2012

Yer :YAPIM LABORATUVARI-Yeni Mekan

(Başkurt sok.Ürgüp Palas apt 19/2 Cihangir-İstanbul)

Çalışma saatleri :14.00-19.00

Sinema filmi yapımında 'proje projelendirme' çok önemli süreçlerden bir tanesidir. Sinema alanında üretmek ve bu üretimlerde yer almak isteyen herkes katılabilir.

Bu çalışmada,

-Filmin yapım süreçleri,

-Hedef belirleme yöntemleri,

-Bir projenin güçü ve zayıf yönlerinin bulunarak, sektör içerisinde konumlandırılmasını,

-Proje hedefleri ile kişisel hedeflerin örtüştüğü ve ayrıldığı yerleri belirleme

-Bütçe-Finansplanı ve hedefler ilişkisi

-Yapımcı-Yönetmen ve Senaryo yazarı kriterleri belirleme

-Sunum yapmanın önemi,

konuları irdelenecektir. Çalışma içerisinde çeşitli uygulamalar ve oyunlarla 'proje projelendirme'nin mantığı, yani bir filmin 'yapım konstrüksiyonu' oluşturmanın temellerini anlatmayı amaçlamıştır.

Bu çalışmaya katılanlar, çalışmanın sonunda;

-yönetmen, yazar veya oyuncu ise filmin süreçleri ile ilgili bilgi sahibi olup, 'yapımcı' dan ne bekleyeceğini daha iyi anlamaya başlar.

-yapımcı olmak istiyor ise,bir film projesinin yapmanın süreçlerini, gereklerini ve kriterlerini öğrenir.

Çalışmaya, uzun metraj, kısa metraj ya da belgesel sinema ile ilgilenen, sinema ve iletişim alanında öğrenim gören herkes katılabilir.

Bu çalışma,'proje projelendirme'nin ilk aşamasıdır. 'proje projelendirme' mantığının anlatılması amaçlanmıştır.


Bu seminere katılan proje sahipleri, sonrasında projelerinin gelişimi konusunda bir kerelik birebir yapılacak olan 'tavsiye toplantısı' hakkı kazanırlar. Bu çalışma seminer sonrasında organize edilecek 1 gün Zeynep Özbatur Atakan ve yapımlab ekibinin proje sahibi ile projeyi değerlendirme toplantısıdır. Proje sahibinin, kendi projesi için sağlıklı bir yol çizmesine yardımcı olacaktır.

Katılmak isteyenler, 0 212 252 4556 numaralı telefondan Ayşegül Yeşim'e ulaşarak kayıt koşulları ve ücret hakkında bilgi alabilirler. Kontenjanımız sınırlıdır.

FİLM YAPIMINDA SÜREÇ YÖNETİMİ VE İYİLEŞTİRME

Film yapımcısının süreci yönetiebilmesi için aşağıdaki maddeleri gözönünde bulundurması gerekir. Daha önce bu blogda yine belirttiğim temel süreçleri belirledikten sonra, her süreç için ayrı ayrı plan yapmalı ve plan bütünden ayrılmamalıdır.

1-Vizyon, misyon ve hedefler doğrultusunda süreçlerin belirlenmesi. Bu belirlilik, zamanlara ayrılmış ve somut verilerden oluşmalıdır.

2-Bu süreçlerde, ekibini oluşturması gerekir. Yani işbölümünün, açık net, sınırları çizilmiş bir yapıya sahip olması gerekir.

3-Bir önceki maddeye göre, ekip ile süreç performensının nasıl ilerlediği kontrol edilmelidir.

4-Sürecin her aşamasnın belgelendirilmesi gerekmektedir.

5-Sürecin ölçme-değğerlendirme sisteminde ilerlemesi gerekmetedir. Genelllikle film sektöründe 'hedef' belirleme konusunda yanlış algı olduğundan, 'ölçme değerlendirme' yapmak pek mümkün olamamaktadır. Oysa, 'hedef' doğru konulduğunda ve bunun aşamaları belirlendiğinde pekçok şey kendiliğinden yola alacak, 'hedef'e yakın ya da uzak olduğumuzu, dolayısıyla 'sürecin performansı' nı somut bir şekilde görebilmek mümkün olacaktır.

6-Süreç içerisinde çıkan sorunları iyi anlayabilmek gerekir. Sorunlar birkaç nedenden çıkabilir.

*İşe başlarken 'hedef' koymamış olmak. 'Hedef' başlığı altında bazı ' 'amaç'lar belirlemiş olmak.

*Süreçler içinde rol ve sorumlulukları doğru paylaştıramamak.

*Yönetmen ve senaryo yazarını süreçlerle ilgili bilgilendirmemek.

*Süreçteki öncelikleri belirlememek. Bunları başında 'senaryo' tam oluşmadan oyuncu ve ekip seçimleri yapmak gelir.

*'Film Çekimi' sürecini, 'yapım' süreci olarak algılamak. Bu nedenle bütçeyi yanlış çıkarmak.

*'Finans planı'nda strateji geliştirmeden ilerlemek.

*Ekipleri kontrol etmemek.

7-Sürecin gidişatında sorun çıkarsa, önce sorunu doğru belirlemek ve çözümü oluşturmak.

Burada şunu belirtmek isterim. 'Süreci yönetmek', bir defada yapılıp bitirilecek birşey değildir. Sürekli 'süreç'i daha iyiye götürme arayışı sürecin değişmez bir parçasıdır. 'Yönetim ve iyileştirme' kavramlarının bribirine karışmaması için sinemamada proje projelendirmenin ayrılmaz bir parçası olarak bu bölüme 'Film yapımında süreç yönetimi ve iyileştirme' diyorum. Çünkü,amacımız elimizdeki imkanları en iyi şekilde kullanmaktır. Bu nedenle, sürecin en önemli amaçlarında biri her gün daha iyiyi aramaktır.

'Şartlar buydu' demek ve işi ilerletmemek, aramamak yaptığımız projede 'beklenti'nin altında olmasını getirir. Dolayısıyla 'yapımcı'nın birinci işi şartlara uygun bir 'süreç yönetimi ve iyileştirme' çalışması yapmaktır. Devamında ise bu 'süreci' filmin yönetmeni, yazarı ve tüm ekibi ile paylaşmalıdır.

*Kaynakça:
Süreç Yönetimi ve Süreç İyileştirme- DR. Filiz Eyuboğlu 
Sistem Yayıncılık Aralaık /2010

BELGESEL SİNEMACILAR İÇİN ÖNEMLİ BİR FIRSAT

Sevgili Dostlar,
bugün sizlerle aşağıda bir bülten paylaşamak istiyorum. Geçen hafta Angelopoulos'un Atina'da ki cenaze töreninde Selanik Film Festivali yöneticilerinden Dimitris Kerkinos ile konuşurken,bu çalışmadan haberdar oldum. Bence çok güzel bir çalışma... Buraya katılmak isteyenler için aşağıda irtibat numaraları var. Yapım Laboratuvarı olarak 'belgesel sinema' ya çok önem veriyoruz. Buraya katılmak isteyip, bizden yardımcı olmamızı isteyenler, 0 212 2524556 numaralı telefondan Özlem Erol'a  not bırakırsa size geridönüş yaparız. Başvuru formu www.filmfestival.gr adresinden bulabilirsiniz.

14. Selanik Belgesel Filmler Festivali – 21. Yüzyılın Görüntüleri

14. Selanik Belgesel Filmler festivali kapsamında düzenlenen belgesel marketine, bu sene, Doc in Progress/Yapım aşamasındaki Belgeseller adıyla yeni bir bölüm açılıyor.

Bu bölüm, çekim ya da post-prodüksiyon aşamasında olan Akdeniz, Orta ve Doğu Avrupa yapımı, en az 50 dakikalık belgesellere açık olacak. Seçilen projeler, festival kapsamındaki film marketine davetli dağıtımcılar, satış ajansları, yapımcılar ve/ve ya onların temsilcileri gibi sinema endüstrisi profesyonellerine sunulacaktır.

Çekim ya da post-prodüksiyon sürecinde bir belgeseliniz varsa, başvuru formuyla birlikte, filminizden parçalar ya da sahnelerin yer aldığı 20 dakikalık bir dvd ile en geç 6 Şubat 2012 tarihine kadar başvurabilirsiniz.

Başvurularla ilgili daha fazla bilgi edinmek için Yianna Sarri ile iletişime geçebilirsiniz: sarri@filmfestival.gr

Başvuruların gönderileceği adres:

Thessaloniki International Film Festival

Doc Market - Works in Progress

Ms. Yianna Sarri

9 Alexandras Av. 11473

Athens – Greece

Başvuruda bulunabilecek ülkeler: Arnavutluk, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Cezayir, Çek Cumhuriyeti, Fas, Fransa, Filistin, Hırvatistan, İspanya, İsrail, İtalya, Karadağ, Kıbrıs, Libya, Lübnan, Macaristan, Malta, Makedonya, Mısır, Polonya, Portekiz, Romanya, Sırbistan, Slovenya, Slovakya, Suriye, Tunus, Türkiye, Ürdün Yunanistan.

DAĞITIM-PAZARLAMA

Bir sinema filminin, 'dağıtım ve pazarlama süreci' en önemli süreçlerinden birisidir.

Proje projelendirme çalışmasında, konulan 'hedef' ile doğrudan ilgilidir.

Dağıtımcı şirket, bir sinema filminin sinemalarda gösterilmesini sağlayan, bunun için gereken tanıtım ve pazarlamadan sorumlu şirkettir.

Bir filmin dağıtım stratejisini belirlemek çok önemlidir. Bunun en sağlıklı yolu 'dağıtımcı ve yapımcı'nın birlikte bu stratejiyi oluşturmasıdır.

Tanıtım konusu, bir filmin 'dağıtım' sürecinde devreye girer. Filmin afişinden, gazete ilanlarına, fragmanına, web sitesine, basın dosyasına kadar filmin yapısına uygun tasarlanmalıdır. Günümüzde 'sosyal medya' içerisinde gelişne yeni pazarlama kavramları bir filmin tanıtımda önemli bir yer tutmaktadır.

'Yapımcı', dağıtım ve pazarlama sürecini iyi yönetebilmesi için, 'proje projelendirme ' aşamasında doğru hedefler ve bu hedefe ulaşmak için dfarklı stratejiler geliştirmelidir. Bu sürecin sağlıklı geçirebilmesi için 'finans planı'nda 'dağıtım garantisi' başlığı altında, dağıtımcı ile işbirliği yapması en ideal durumlardan birisidir. Bu bağlamda, 'dağıtımcı' filmin yapım sürecinde tanıtım ve pazarlama için anlamlı öneriler getirebilir. Filmin başlama noktasında itibaren 'dağıtımcı' ile çalışma garantilenmiş olur.

Film yapıldıktan sonra da dağıtımcı ile işbirliği yapılabilir. Ancak bu önemli riskler taşıyan bir durumdur. Örneğin ben, Lola ve Bilidikd filminde 9 ay 'dağıtımcı' bulmaya çalışmıştım. 1999 yılında, Amerikan filmlerinin çok yoğun izlendiği bir dönemde, filmi ticari bulmuyorlardı. Bu nedenle, filmin duyulması ve talep görmesi için 'İstanbul Film Festivali'nde 'Uluslararası yarışma' bölümüne gönderdim. Film yarışmada 'halk ödülü' kazandı. Bu durumda, Özen Film, benim yoğun baskıma dayanamayarak, 'sınırlı' sayıda kopya ile filmi göstermeyi kabul etti. O günlerde, bu meslekte çok yeniydim ve sanıyordum ki, 'halk ödülü' almak, bol seyirci getirir. Elbette, o 'ödül', bizim dağıtıma çıkmamıza yardım etti. Ama festivallere katılıp ödül almanın dağıtımcı üzerinde büyük bir etkisi olmadığını söyleyebilirim. Bu nedenledir ki, 'hedef koyun' dediğimde, bana bir festivale katılmayı 'hedef' olarak söyleyen öğrencilerime, bu düşüncenin yanlış olduğunu söylerim.

Festivallere katılmak, tanıtımın önemli bir parçasıdır, vitrinde gözükmektir... Bunun ötesinde bir filmin dağıtımından en sağlıklı sonucun alınması için, pekçok etken vardır. Bu senaryo, yönetmen, oyuncu ile başlayıp filmin vizyona çıkacağı tarihteki hava durumu, tatiller veya spontan gelişebilecek sosyo-politik etkenlere kadar hesaplanması gereken bir süreçtir.

Bu konuda yanlış yapılan bir konu da, 'dağıtım ve pazarlama' bütçesinin, 'film yapım bütçesi' içerisinde yer almasıdır. Bu iki ayrı bütçe olarak hazırlanmalıdır. Çünkü, filmin son hali görüldükten sonra başta hedeflenen kopya sayısı, reklam giderleri gibi kalemlerin netleşmesi en sağlıklı yoldur.

Filmin prodüksiyonunun gerçekleşmesi ve dağıtım-pazarlama bütçesi biribirinden ayrı hazırlanmalı ama biribirini tamamlayacak özelliklerde olmalıdır. Yani başta konulan hedefler doğrultusunda bütçe hazırlanmalıdır.

Bu konuda sağlıklı ilerleyebilmek için, sektörde çekilen filmlerin yapım ve dağıtım-pazarlama bütçeleri arasındaki oranları gözlemlemek gerekir.